Ψάρι Ηραίας - Αρκαδίας

Μυστήριο

Η Αλήθεια βρίσκεται στα βάθη
(Δημόκριτος)

Ο Δημόκριτος έδωσε έναν παράξενο ορισμό του «ανθρώπου»: «Άνθρωπος είναι αυτό που όλοι γνωρίζουμε».

Αυτό που μας λέει ο Δημόκριτος δεν είναι μία κοινοτοπία. Η φύση του ανθρώπου δεν είναι η εσωτερική δομή του, αλλά το δίκτυο των προσωπικών, οικογενειακών και κοινωνικών αλληλοεπιδράσεων εντός του οποίου υπάρχει. Από αυτές ακριβώς «αποτελούμαστε», αυτές μας φυλάσσουν. Ως άνθρωποι, είμαστε αυτό που οι άλλοι γνωρίζουν για εμάς, αυτό που εμείς γνωρίζουμε για τον εαυτό μας, και αυτό το οποίο οι άλλοι γνωρίζουν για τη γνώση μας. Είμαστε πολύπλοκα κομβικά σημεία σε ένα πλούσιο δίκτυο αμοιβαίων πληροφοριών.  

Έχω περιγράψει αυτό που για μένα είναι η φύση των πραγμάτων, υπό το φως όσων έχουμε μάθει μέχρι σήμερα. Συνόψισα την ανάπτυξη ορισμένων βασικών ιδεών της θεμελιώδους φυσικής και εξήγησα τις μεγάλες ανακαλύψεις των φυσικών στον εικοστό αιώνα και την εικόνα του κόσμου που σχηματίζεται από τις έρευνες στην κβαντική θεωρία της βαρύτητας.

Είμαι όμως βέβαιος για όλα αυτά; Όχι, δεν είμαι.

Μία από τις πρώτες και ωραιότερες σελίδες στην ιστορία της επιστήμης είναι το χωρίο από τον Φαίδρο του Πλάτωνα, στο οποίο ο Σωκράτης εξηγεί το σχήμα της γης.

Ο Σωκράτης λέει ότι «πιστεύει» πως η Γη είναι μία σφαίρα, με μεγάλες κοιλάδες, στις οποίες ζουν οι άνθρωποι. Μολονότι μοιάζει λίγο μπερδεμένος, έχει σε γενικές γραμμές δίκιο. Και προσθέτει, «δεν είμαι βέβαιος». Αυτή η σελίδα αξίζει περισσότερο από όλες τις χωρίς νόημα ιδέες περί αθανασίας της ψυχής που συναντούμε στον υπόλοιπο διάλογο. Δεν είναι μόνο το παλαιότερο κείμενο που μιλάει ρητά για το γεγονός ότι η Γη πρέπει να είναι σφαιρική. Το σημαντικότερο είναι ότι ακτινοβολεί με την κρυστάλλινη διαύγεια με την οποία ο Πλάτωνας παραδέχεται τα όρια των γνώσεων της εποχής του. «Δεν είμαι βέβαιος», ομολογεί ο Σωκράτης.

Αυτή η οξυδερκής επίγνωση της άγνοιάς μας βρίσκεται στην καρδιά της επιστημονικής σκέψης. Χάρη σ’ αυτή την επίγνωση των ορίων της γνώσης μας έχουμε καταφέρει να μάθουμε τόσα πολλά. Δεν είμαστε βέβαιοι για όλα όσα υποψιαζόμαστε, ακριβώς όπως ο Σωκράτης δεν ήταν βέβαιος για τη σφαιρική φύση της Γης. Εξερευνούμε στη μεθόριο της γνώσης μας.

Η επίγνωση των ορίων της γνώσης μας είναι επίσης επίγνωση του γεγονότος πως όσα γνωρίζουμε μπορεί τελικά να αποδειχτούν λανθασμένα, ή ανακριβή. Μόνο αν έχουμε πάντοτε κατά νου ότι τα πιστεύω μας μπορεί τελικά να αποδειχτούν εσφαλμένα, είναι δυνατόν να απελευθερωθούμε από λανθασμένες ιδέες, και να μάθουμε. Για να μάθουμε κάτι, πρέπει να διαθέτουμε θάρρος να αποδεχτούμε πως αυτό που νομίζουμε ότι γνωρίζουμε, συμπεριλαμβανομένων των πλέον ριζωμένων πεποιθήσεών μας, μπορεί να είναι λάθος, ή τουλάχιστον αφελές – σκέτες σκιές στους τοίχους ενός πλατωνικού σπηλαίου.

Η επιστήμη γεννιέται από αυτή την πράξη ταπεινότητας, όταν δεν εμπιστευόμαστε τυφλά τη γνώση του παρελθόντος και τις διαισθήσεις μας. Όταν δεν πιστεύουμε όλα όσα λένε όλοι. Όταν δεν έχουμε πίστη στη συσσωρευμένη γνώση των πατέρων και των παππούδων μας. Δεν μαθαίνουμε τίποτα εάν νομίζουμε ότι ξέρουμε ήδη τα βασικά, εάν υποθέτουμε ότι βρίσκονται γραμμένα σε κάποιο βιβλίο ή ότι τα γνωρίζουν οι σοφοί μιάς φυλής. Οι αιώνες στους οποίους οι άνθρωποι είχαν οδηγό την πίστη τους και μόνο, ήταν αιώνες στους οποίους μάθαμε ελάχιστα νέα πράγματα. Εάν ο Αϊνστάιν, ο Νεύτωνας και ο Κοπέρνικος εμπιστεύονταν τη γνώση των πατέρων τους, δεν θα αμφισβητούσαν ποτέ τίποτα και δεν θα κατάφερναν ποτέ να αυξήσουν και να προαγάγουν τις γνώσεις μας. Εάν κανείς δεν αμφέβαλλε, θα λατρεύαμε ακόμα φαραώ και θα πιστεύαμε ότι η Γη στηρίζεται στην πλάτη μιάς γιγάντιας χελώνας.

Η επιστήμη κατηγορείται μερικές φορές ότι προσποιείται πως γνωρίζει τα πάντα, ότι πιστεύει πως διαθέτει απάντησε σε κάθε ερώτημα. Πρόκειται για μία μάλλον περίεργη κατηγορία. Όπως γνωρίζουν όλοι οι ερευνητές που διεξάγουν έρευνα στα εργαστήρια όλου του κόσμου, ασκώ επιστήμη σημαίνει προσκρούω στα όρια της άγνοιάς μου σε καθημερινή βάση – στα αναρίθμητα πράγματα που δεν γνωρίζω και δεν μπορώ να κάνω. Κι αυτό διαφέρει αρκετά από το να ισχυρίζομαι ότι γνωρίζω τα πάντα.

Εάν όμως δεν είμαστε βέβαιοι για τίποτα, πως θα μπορούσαμε να στηριχθούμε σε όσα μας λέει η επιστήμη; Η απάντηση είναι απλή. Η επιστήμη δεν είναι αξιόπιστη επειδή προσφέρει βεβαιότητα. Είναι αξιόπιστη γιατί μας προσφέρει τις καλύτερες απαντήσεις που διαθέτουμε προς το παρόν. Επιστήμη είναι ό,τι παραπάνω γνωρίζουμε μέχρι σήμερα για τα προβλήματα με τα οποία ερχόμαστε αντιμέτωποι. Είναι ακριβώς η ανοιχτόμυαλη νοοτροπία της, το γεγονός ότι διαρκώς αμφισβητεί την τρέχουσα γνώση, που εγγυάται ότι οι απαντήσεις που προσφέρει είναι οι καλύτερες διαθέσιμες – εάν ανακαλύψουμε καλύτερες απαντήσεις, τότε οι νέες απαντήσεις γίνονται επιστήμη.

Άρα, οι απαντήσεις που δίνει η επιστήμη δεν είναι αξιόπιστες επειδή είναι οριστικές. Είναι αξιόπιστες επειδή δεν είναι οριστικές. Είναι αξιόπιστες επειδή είναι οι καλύτερες διαθέσιμες σήμερα. Και είναι οι καλύτερες διαθέσιμες επειδή δεν τις θεωρούμε οριστικές, αλλά δύνανται να βελτιωθούν. Η επιστήμη αποκτά την αξιοπιστία της χάρη στην επίγνωσή της άγνοιάς μας.

Και αυτό που χρειαζόμαστε είναι η αξιοπιστία, όχι η βεβαιότητα. Δεν διαθέτουμε απόλυτη βεβαιότητα, και ποτέ δεν θα αποκτήσουμε – εκτός εάν αποδεχτούμε την τυφλή πίστη. Οι πιο πιστευτές απαντήσεις είναι εκείνες που δίνει η επιστήμη, επειδή η επιστήμη είναι η αναζήτηση για τις πιο αξιόπιστες διαθέσιμες απαντήσεις, όχι για απαντήσεις που ενδύονται την βεβαιότητα.

Αν και ριζωμένη στη παρελθοντική γνώση, η επιστήμη είναι μία περιπέτεια βασισμένη στη διαρκή αλλαγή. Η επιστημονική σκέψη είναι από τη φύση της επικριτική, επαναστατική και δεν την ικανοποιούν οι «apriori[1]» έννοιες και ιδέες, η ευλάβεια και οι ιερές αλήθειες, τα πράγματα που δεν πρέπει να θίξεις. Η αναζήτηση της γνώσης δεν θρέφεται από την βεβαιότητα, αλλά καλλιεργείται από τη ριζοσπαστική δυσπιστία απέναντι στη βεβαιότητα.

Αυτό σημαίνει ότι η επιστήμη δεν πιστεύει όσους ισχυρίζονται ότι κατέχουν την αλήθεια. Για τον λόγο αυτό, η επιστήμη και η θρησκεία βρίσκονται συχνά αντιμέτωπες ή σε πορεία σύγκρουσης. Όχι επειδή η επιστήμη προσποιείται ότι γνωρίζει τις ύστατες απαντήσεις, αλλά για τον ακριβώς αντίθετο λόγο: επειδή το επιστημονικό πνεύμα δυσπιστεί απέναντι σε όποιον ισχυρίζεται ότι διαθέτει ύστατες απαντήσεις, ή ότι έχει προνομιακή πρόσβαση στην Αλήθεια. Και αυτή η δυσπιστία ενοχλεί ορισμένα θρησκευτικά κέντρα. Δεν ενοχλείται η επιστήμη από τη θρησκεία, αλλά ορισμένες θρησκείες από την επιστημονική σκέψη.

Η αποδοχή της ουσιώδους αβεβαιότητας της γνώσης μας ισοδυναμεί με την αποδοχή ότι ζούμε βυθισμένοι στην άγνοια και, συνεπώς, στο μυστήριο, ότι ζούμε με ερωτήματα των οποίων τις απαντήσεις δεν γνωρίζουμε. Ίσως να μην τις γνωρίζουμε ακόμα, ή ποιος ξέρει; Να μην τις μάθουμε ποτέ. Ίσως είναι δύσκολο να ζει κανείς με την αβεβαιότητα. Υπάρχουν εκείνοι που προτιμούν την οποιαδήποτε βεβαιότητα, ακόμα και αν είναι αβάσιμη, παρά την αβεβαιότητα που έπεται από την αναγνώριση των ο΄ριων μας. Υπάρχουν κάποιοι που προτιμούν να πιστεύου μία ιστορία, απλά και μόνο επειδή την πίστευαν οι πρόγονοί τους, παρά να ασπαστούν με θάρρος της αβεβαιότητα.

Η άγνοια μπορεί πράγματι να γίνει τρομακτική. Από φόβο, αφηγούμαστε στον εαυτό μας καθησυχαστικές ιστορίες: εκεί ψηλά πάνω από τα αστέρια, υπάρχει ένας μαγικός κήπος, με έναν ευγενή πατέρα που θα μας καλωσορίσει με ανοιχτές αγκάλες. Δεν έχει σημασία αν αυτό αληθεύει, έχει σημασία ότι μας καθησυχάζει.

Στον κόσμο μας, υπάρχει πάντοτε κάποιος ο οποίος ισχυρίζεται ότι μας αποκαλύπτει τις τελικές απαντήσεις. Ο κόσμος είναι γεμάτος ανθρώπους που λένε ότι διαθέτουν την Αλήθεια. Επειδή την παρέλαβαν από τους πατέρες τους, επειδή τη διάβασαν σε ένα Μεγάλο Βιβλίο, επειδή την έλαβαν απευθείας από ένα θεό, επειδή τη θεμελίωσαν στα βάθη του εαυτού τους. Υπάρχει πάντοτε κάποιος που διαθέτει το θράσος να ισχυριστεί ότι είναι θεματοφύλακας της Αλήθειας, παραβλέποντας το γεγονός ότι ο κόσμος είναι γεμάτος από άλλους θεματοφύλακες της Αλήθειας, ο καθένας της δικής του Αλήθειας, διαφορετικής κάθε φορά από των άλλων. Υπάρχει πάντοτε κάποιος προφήτης ντυμένος στα λευκά, ο οποίος έρχεται να εκστομίσει τις λέξεις «Ακολούθα με, είμαι η αληθινή οδός».

Δεν θέλω να επικρίνω εκείνους που προτιμούν να πιστεύουν με αυτό τον τρόπο – είμαστε όλοι ελεύθεροι να πιστεύουμε ό,τι θέλουμε. Ίσως τελικά υπάρχουν σπέρματα αλήθειας στο αστείο που αποδίδεται στον άγιο Αυγουστίνο: Τι έκαν εο θεός πριν δημιουργήσει τον κόσμο; Προετοίμαζε την κόλαση για εκείνους που θέλουν να διερευνήσουν εξονυχιστικά τα βαθιά μυστήρια. Όμως αυτά τα βαθιά μυστήρια είναι ακριβώς τα «βάθη» στα οποία ο Δημόκριτος μας καλεί να αναζητήσουμε την αλήθεια.

Από τη δική μου πλευρά, προτιμώ να κοιτώ καταπρόσωπο την άγνοιά μας, να την αποδέχομαι και να προσπαθώ να δώ λίγο παραπέρα, να προσπαθώ να κατανοήσω αυτό που έχουμε τη δυνατότητα να κατανοήσουμε. Όχι μόνο επειδή αποδεχόμενος την άγνοια αποφεύγω τις προκαταλήψεις και προλήψεις, αλλά επειδή η εξαρχής αποδοχή της άγνοιάς μας είναι κατά τη γνώμη μου η αληθέστερη, η ωραιότερη και, πάνω από όλα, η ειλικρινέστερη οδός

Η προσπάθειά να δούμε παραπέρα, να πάμε παραπέρα, είναι για μένα ένα από τα πιο θεαματικά πράγματα που δίνουν νόημα στη ζωή. Όπως είναι η αγάπη, ή η ενατένιση του ουρανού. Η περιέργεια να μάθεις, να ανακαλύψεις, να δείς πέρα από το λόφο, η επιθυμία να γευτείς το μήλο: αυτά είναι τα πράγματα που μας κάνουν ανθρώπους. Όπως θυμίζει ο Οδυσσέας του Δάντη στους συντρόφους του, δεν είμαστε φτιαγμένοι «για να ζούμε σαν κτήνη, αλλά για να αναζητούμε την αρετή και τη γνώση».

Ο κόσμος είναι εκπληκτικότερος και βαθύτερος από όλους τους μύθους των προπατόρων μας. Θέλω να προχωρήσω και να τον δω. Η αποδοχή της αβεβαιότητας δεν μειώνει επ’ ουδενί την αίσθηση του μυστηρίου. Απεναντίας, είμαστε διαρκώς βυθισμένοι στα μυστήρια και την ομορφιά του κόσμου. Ο κόσμος που αποκαλύπτει η κβαντική βαρύτητα είναι ένας νέος και παράξενος κόσμος – και πάλι γεμάτος μυστήριο, αλλά όλο συνοχή μέσα στην απλή και κρυστάλλινη ομορφιά του.

Είναι ένας κόσμος που δεν υπάρχει στον χώρο και δεν εξελίσσεται στον χρόνο. Ένας κόσμος κβαντικών αποκλειστικά πεδίων που αλληλεπιδρούν, από το σμάρι των οποίων παράγεται -μέσα από ένα πυκνό δίκτυο αμοιβαίων αλληλεπιδράσεων- ο χώρος, ο χρόνος, τα σωματίδια, τα κύματα και το φως.

Carlo Rovelli

Απόσπασμα από το έργο του: «Η πραγματικότητα δεν είναι αυτό που φαίνεται», εκδόσεις Πατάκη, 2024.

Διένεξη κράτους με τον οικισμό Μπουγιάτι-Σαρακίνι

Εν Αθήναι τη 23 Μαΐου 1835
Προς την Α. Μ. Τον Βασιλέα της Ελλάδος
Μεγαλειότατε

Οι υποφαινόμενοι πιστοί υπήκοοι της ημετέρας Μεγαλειότητος σταλέντες ενταύθα παρά των συμπατριωτών μας, κατοίκων του χωρίου Βουγιάτι^-Σαρακίνι, κειμένου εις την επαρχίαν Γορτύνης, λαμβάνομε την τόλμην να θέσομεν εις τους πόδας του θρόνου του υψηλού, της ημετέρας μεγαλειότητος τα δίκαια παράπονά μας, και να καθικετεύσομεν αυτήν θερμώς να ευαρεστηθεί να εισακούσει τας ταπεινάς μας δεήσεις.

Ενώ υπό την αιγίδα της πατρικής ημών Κυβερνήσεως ηρχίσαμεν τέλος πάντων ν’ απολαμβάνομεν τα δώρα της ησυχίας και ευνομίας, νεμόμενοι αταράχτως τους καρπούς των κόπων μας, τους οποίους τοσούτων χρόνων αναρχία μας καθυστέρει σκληρώς, αίφνης και παρά πάσαν προσδοκίαν μας, προ ένα ήδη χρόνον, ο Βασιλικός Έφορος της Επαρχίας Γορτύνης άρχισε να μας επαπειλεί ότι το χωρίον μας θέλει γίνει εθνικόν διότι δεν έχομεν έγγραφα ιδιοκτησίας να του παρουσιάσομεν. Εις μάτην ανεφέρθημεν και εις αυτόν πολλάκις και εις την επί των οικονομικών Β. (Βασιλική) Γραμματείαν ότι το χωρίον μας τούτο είναι ανέκαθεν ιδιοκτησίας μας, ότι και έγγραφα αν δεν έχομεν εις χείρας τούτο δεν είναι ….

Συνεχίζετε ανοίγοντας το αρχείο Pdf. 

https://opsarion.gr/images/gallery/bougiati.pdf

Opsarion.gr

Μεγαλόπολη – από την αρχαιότητα μέχρι το σήμερα

Για την Αρκαδία, έχουν γραφτεί πολλά βιβλία στην εποχή μας -και όχι μόνο-, μελέτες, άρθρα, πονήματα, και δίνουν πλούτο με την παρουσία τους στη βιβλιογραφία όλων των επαρχιών της. Για τη Μεγαλόπολη και τις άλλες επαρχίες της Αρκαδίας, οι συγγραφείς επικεντρώνονταν συνήθως σε τοπικό επίπεδο με ελάχιστες ίσως εξαιρέσεις αλλά με άξια λόγου έργα. Σφαιρικά, σαν ενιαίο χώρο, ειδικότερα για τη Μεγαλόπολη, ένα μνημειώδες έργο δημοσιεύθηκε το 2022, των συγγραφέων Μαγδαληνής Ι. Γαλάνη & Θεόδωρου Ι. Γαλάνη με τον τίτλο: «Η Επαρχία Μεγαλόπολης Αρκαδίας μέσα από πρωτογενές ιστορικό αρχειακό υλικό, 1821-1912, 1104 σελίδων». Σήμερα όμως, έν έτι 2026, έρχεται ακόμα ένα μεγάλο έργο, ένα λεύκωμα, αυτό κάπως διαφορετικά από τα άλλα και αναφέρεται στη Μεγαλόπολη, την μεγάλη αδικημένη (κατά τη γνώμη μου) και την καθιστά εκ νέου Μεγάλη Πόλη. Ένα λεύκωμα που είναι έργο ζωής του συγγραφέα της, του Γιάννη Ασημακόπουλου με καταγωγή από το Ίσιωμα Καρυών, που ενοποιεί τον χώρο της, τον φωτίζει, και μας καλεί να τον γνωρίσουμε από τα βάθη της ιστορίας έως και τις μέρες μας.  

«Μεγαλόπολη
Από την αρχαιότητα μέχρι το σήμερα»

            «Την πορεία αυτού του τόπου και αυτών των ανθρώπων -ίδιοι πάντα στο πέρασμα των χιλιετιών- έγινε προσπάθεια να σκιαγραφήσουμε σε τούτο το λεύκωμα σε αδρές γραμμές, με εικόνες και λίγα λόγια», σημειώνει ο συγγραφέας στο προλογικό του σημείωμα. Και πράγματι, ξεκινά εντυπωσιακά το λεύκωμά του με το ρήγμα του Αλφειού ποταμού και συνεχίζει με την Αρκαδία της αρχαιότητας που ήταν εξ ολοκλήρου μεσόγεια.

            Όταν μιλάμε για Αρκαδία, θα πρέπει να έχουμε στο νου μας το Λύκαιο όρος, το ιερό βουνό των Αρκάδων, διότι όλα από αυτό ξεκίνησαν. Σε αυτό πρωτοκάθισε ο Πάνας και τον διαδέχθηκε ο Δίας για να δώσει στην Αρκαδία οικουμενική διάσταση. Ο συγγραφέας προχωρεί προσεκτικά, καταθέτει αναλυτικά το Λόγο του Μύθου -την αρχαιότατη δηλαδή ιστορία μας-, με την Αιγύτιδα στη νότια πλευρά της, την Παρράσια χώρα με κέντρο τη Λυκόσουρα (την πρώτη κατά τον Παυσανία οργανωμένη κοινωνία του αρχαίου κόσμου), ξεκαθαρίζει τα πράγματα με την καταγωγή του Δία που τον διεκδικούν εσφαλμένα -αν όχι αυθαίρετα- οι Κρήτες, και φτάνει στον Λυκάωνα, τον αναμορφωτή, όπως τον ονομάζει. Πράγματι, ο Λυκάων, ο γιός του Πελασγού, ήταν αυτός που αναμόρφωσε την Αρκαδία, ίδρυσε τη Λυκόσουρα, θέσπισε τα Λύκαια, αγώνες παλαιότερους από τα Παναθήναια.  

            Στη Λυκόσουρα στέκεται αρκετά ο συγγραφέας και δικαίως. Η πόλη αυτή είχε στα σπλάχνα της το ναό της Δέσποινας και το περίφημο σύμπλεγμα του Δαμοφώντα που αναπαριστούσε την Δέσποινα, την Δήμητρα, την Αρτέμιδα και τον τιτάνα τον Άνυτο. Μάλιστα, το αναφερόμενο σύμπλεγμα κοσμεί και το εξώφυλλο του λευκώματος.

            Ο Λυκάων απέκτησε πενήντα τέκνα που στη συνέχεια βασίλευσαν στην Αρκαδία αλλά και έξω από τα όρια της, ο Μάκενδος ίδρυσε το έθνος των Μακεδόνων, ο Φθίος τη Φθιώτιδα, ο Νύκτιμος στην Ιταλία κ.ά. Τόσο όμως ο πατέρας κι άλλο τόσο τα παιδιά του, υπήρξαν ασεβείς και τιμωρήθηκαν από τον Δία. Εδώ ο συγγραφέας στέκεται σε κάθε μυθολογικό γεγονός και μας δίνει πληροφορίες, με τρόπο τέτοιο που υπάρχει μία συνέχεια στην εξέλιξη.

            Περπατώντας στην αχλή της δημιουργίας ο συγγραφέας, σταδιακά περνά από τους μυθολογικούς χρόνους στους ιστορικούς, σε αυτούς που μας είναι πιο οικείοι και δεν επιδέχονται ερμηνειών. Μας δίνει λεπτομέρειες από την ίδρυση της Μεγάλης Πόλης, από το σπουδαίο θέατρο της και που δυστυχώς δεν έχει αξιωθεί η Πολιτεία να το αναστηλώσει ακόμη, αναφέρεται στο Βουλευτήριο (Θερσίλειο), εκεί όπου ανδρώθηκε και το «Αρκάδων Κοινόν» και φανέρωνε τη δημοκρατική φύση των Αρκάδων μιάς κι ελεύθερα σε αυτό εξέφραζαν τις ιδέες τους. Δεν παραλείπει τους επιφανείς Μεγαλοπολίτες του αρχαίου κόσμου, τον Νίκωνα -ποιητή τραγωδιών-, τον Πυλάδη -κιθαρωδό-, τον Διοφάνη -στρατηγό της Αχαϊκής Συμπολιτείας-, και φυσικά τον μέγιστο στρατηγό Φιλοποίμενα που εναντιώθηκε στους Ρωμαίους αλλά θανατώθηκε από τον Δεινοκράτη.

            Κατά τη ρωμαϊκή εποχή που καταλύθηκε η Μεγάλη Πόλη και απώλεσε τη παλιά της αίγλη, ένα τέκνο της, ο Πολύβιος, έμελλε να γίνει ο μεγαλύτερος ιστορικός της Ελληνιστικής περιόδου.

            Στους νεώτερους χρόνους, κάνει αναφορά για τις ορδές του Αλάριχου που γκρέμισαν τον αρχαίο κόσμο και δεν γλύτωσε ούτε ο πολιτισμικός πλούτος της Μεγαλόπολης, της Λυκόσουρας με το ιερό της Δέσποινα, συνεχίζει με το επόμενο κεφάλαιο που ονομάζει «Παρακμή» εύστοχα, με την κάθοδο των Σλάβων, των Αρβανιτών και τέλος την περίοδο της Ενετοκρατίας-Τουρκοκρατίας.

            Υμνεί την Αρκαδία στη συνέχεια μέσω της ειδυλλιακής Αρκαδίας που γεννήθηκε τον καιρό της Αναγέννησης με το Αρκαδικό Ιδεώδςς και τους «ποιμένες» του Poussin και φτάνει στην εποχή της Επανάστασης του 1821.

            Στο κεφάλαιο με τους ευρωπαίους περιηγητές, κάνει εκτενή αναφορά στον Βλαδίμηρο Νταβίντωφ που επισκέφτηκε όλους τους ιερούς τόπους της Μεγαλόπολης και του Λυκαίου όρους, καθώς και στον Εντγάρ Κινέ και σιγά-σιγά φτάνει στην εποχή μας, στη Μεγαλόπολη και τους οικισμούς της, μικρούς και μεγάλους και καταθέτει κάθε πληροφορία γι’ αυτούς. Δεν παραλείπει φυσικά ν’ αναφερθεί στη ζωή της υπαίθρου όταν η αγροτική οικονομία ανθούσε, στις συνθήκες ζωής, στα ήθη και έθιμα.

            Σε ξεχωριστό κεφάλαιο αναφέρεται λεπτομερώς στους λιγνίτες της Μεγαλόπολης, στις επιπτώσεις που είχε η εξόρυξή τους στο περιβάλλον, και κάνει μία συγκλονιστική αναφορά με το μνημείο των νεκρών – με τους νεκρούς εργάτες της ΔΕΗ Μεγαλόπολης, και δεν παραλείπει τέλος ν’ αναφερθεί και στην οικονομική ανάπτυξη της περιοχής από τα λιγνιτικά πεδία.

            Σε επόμενο κεφάλαιο μας πληροφορεί για τις Παλαιοανθρωπολογικές & Παλαιοντολογικές έρευνες στη λεκάνη της Μεγαλόπολης που ήρθαν στο φως, κυρίως με την εξόρυξη του λιγνίτη. Παλαιοντολογικά εργαλεία, απολιθωμένοι γιγάντιοι σκελετοί, ένας χαυλιόδοντας μεγάλων διαστάσεων, και άλλα ευρήματα, επαληθεύουν τις αναφορές του Παυσανία που έγραφε: «Βρίσκονται εκεί κόκαλα που ξεπερνούν σε μέγεθος τα ανθρώπινα».

            Στο τελευταίο κεφάλαιο ο συγγραφέας μας δίνει πληροφορίες για τη λαϊκή αρχιτεκτονική, κάνοντας αναφορά στις κλασικές κατοικίες με το ανωγοκάτωγο ή αυτές του μονόχωρου τύπου, στις βρύσες, στα γεφύρια, στις εκκλησίες, στ’ αλώνια και σε κάθε  έργο του ανθρώπου που βοήθαγε και απάλυνε τον βίο του.

            Το μεγάλο αυτό έργο του Γιάννη Ασημακόπουλου, που από τη στιγμή που κυκλοφόρησε απόκτησε τον τίτλο του «κλασικού», αποτελείται από 367 σελίδες και είναι διαστάσεων 33 επί 24,6 εκ. Είναι ίσως η σημαντικότερη αναφορά για τον χώρο της Μεγαλόπολης στην ελληνική τουλάχιστον βιβλιογραφία που ξεκινά από τον Λόγο του Μύθου μέχρι την εποχή μας. Η παράλληλη κατάθεση φωτογραφιών υψηλής ανάλυσης, δίνουν στον αναγνώστη ένα ελκυστικό έργο προς μελέτη. Ανοίγοντας τις σελίδες του, βρίσκεσαι στις αυλές τριών ορέων, του Λυκαίου, του Μαινάλου και του Ταϋγέτου, στον περίκλειστο δηλαδή χώρο της Μεγαλόπολης από τα κάστρα της Πελοποννήσου.

            Ένα έργο κόσμημα για κάθε φιλίστορα που αναζητά την ιστορική συνέχεια της ζωής, ειδικότερα στη λεκάνη της Μεγαλόπολης.

=====
Σημείωση: Το λεύκωμα «Μεγαλόπολη - Από την αρχαιότητα μέχρι το σήμερα», έκδοση του Αναπτυξιακού Οργανισμού Ο.Τ.Α. Αρκαδία Α.Ε., προς το παρόν διατίθεται δωρεάν από τον Δήμο Μεγαλόπολης.

Βασίλης Κ. Αναστασόπουλος

Βιβλιοκρισία – Χάνια & Οδικοί Άξονες τα Αρκαδίας

Βασίλη Κ. Αναστασόπουλου, Χάνια και οδικοί άξονες της Αρκαδίας, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2023, σσ. 127.

Του Ηλία Γιαννικόπουλου (+)[1]

            Ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο για δύο πρωτότυπα ιστορικο-λαογραφικά θέματα, τους οδικούς άξονες της Αρκαδίας και τα κατά τόπους χάνια, που συνήθως βρίσκονταν πάνω σε αυτούς τους οδικούς άξονες και προσέφεραν τις ποικίλες υπηρεσίες τους στους παλαιούς αγωγιάτες, ταξιδιώτες, εμπόρους και τους άλλους μετακινούμενους από το ένα μέρος στο άλλο. Το θέμα των οδικών αξόνων έχουν μελετήσει εξαντλητικά ο αείμνηστος καθηγητής Γιάννης Πίκουλας, κυρίως για την αρχαιότητα, και ο καθηγητής Δημήτρης Ανωγιάτης-Πελέ για τον 18ο αί., ενώ για το θέμα των παρόδιων σταθμών στον Μοριά κατά την οθωμανική περίοδο πολλά και καλά έχει γράψει ο ιστορικός Νίκος Φ. Τόμπρος σε ειδική μελέτη του. Ο σ. είχε κάνει παλαιότερα (2005) πρόδρομη σχετική εισήγηση σε πρωτοπόρο και γόνιμο Παναρκαδικό Διαδικτυακό Συνέδριο που ο ίδιος είχε οργανώσει. Το παρόν βιβλίο αποτελεί ανάπτυξη και βελτίωση εκείνης της εισηγήσεως.

            Οι οδικοί άξονες της Αρκαδίας εξετάζονται στις σσ. 13-38, με ειδικές αναφορές στην αρχαία Κλίμακα που ένωνε την Αργολίδα με την Αρκαδία από το Αρτεμίσιο όρος, στον τρόπο περιηγήσεως του Παυσανία, την 5η μυκηναϊκή οδό, που ένωνε την αρχαία Γόρτυνα με την αρχαία Ηραία, στον Ολύμπιο Δρόμο, και σε πολλούς άλλους οδικούς άξονες της Αρκαδίας, ειδικά αυτούς που συνέδεαν την πρωτεύουσα Τριπολιτσά με τις γύρω περιοχές, από τους οποίους σώζονται ακόμη μερικά ίχνη και αρματροχιές. Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου καλύπτει η μελέτη των αρκαδικών, και όχι μόνο, χανιών, που καταλαμβάνει τις σσ. 39-115. Στο τμήμα αυτό εντοπίζονται και παρουσιάζονται γύρω στα πενήντα χάνια με όλες τις υπάρχουσες γραπτές και προφορικές πληροφορίες γι’ αυτά. Τόσο οι οδικοί άξονες όσο και οι παρόδιοι σταθμοί έμειναν σχεδόν αμετάβλητοι επί πολλούς αιώνες, από την μυκηναϊκή εποχή μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και μέχρι τη δεκαετία του 1960, οπότε άλλαξαν άρδην τα πάντα, το αυτοκίνητο μπήκε στη ζωή του ανθρώπου, οι παλαιοί δρόμοι χάθηκαν και τα χάνια εξεμέτρησαν το ζήν, εγκαταλείφθηκαν και κατάντησαν σωροί ερειπίων, αν δεν μεταλλάχθηκαν σε ταβερνεία ή καφενεία για τους σημερινούς εποχούμενους ταξιδιώτες.

            Είναι πολύ δύσκολο να γίνη σήμερα ακριβής καταγραφή των χανιών, έστω και σ’ ένα μόνο πελοποννησιακό νομό, αλλά και να αναπαρασταθή ο καθημερινός τρόπος λειτουργίας τους, λόγω παντελούς ελλείψεως πηγών για το ερευνητικό αντικείμενο. Είναι επίσης δύσκολο να καταγραφούν με ακρίβεια οι παλαιοί δρόμοι και τα μονοπάτια που σήμερα έχουν αντικατασταθή από τους παντός είδους αυτοκινητόδρομους (εθνικούς, τοπικούς, αγροτικούς). Επομένως είναι άξιος επαίνου ο σ. του βιβλίου αυτού, που έκανε αυτή τη μελέτη, στην ουσία χωρίς υπαρκτό πρωτογενές υλικό. Δικαιολογημένη λοιπόν είναι η καταφυγή του σε κάθε διαθέσιμη πηγή πληροφοριών, όπως σε αρχαίους συγγραφείς, σε ξένους ταξιδιώτες στην Ελλάδα παλαιότερων εποχών (κυρίως τον Πουκεβίλ και άλλους αναφερόμενους από τον Κυριάκο Σιμόπουλο), σε ηθογραφικά βιβλία (του Γεωργίου Τσάκαλου και του Δημ. Κυριακόπουλου), σε συγγράμματα αρχαιολόγων και ιστορικών, όπως ο «Ernst Meyer» και ο «Levent Kayapinar», σε δημοσιεύματα εφημερίδων και διαδικτυακών τόπων, σε προσωπικές μαρτυρίες και βιωματικές αφηγήσεις και σε όλα τα σχετικά. Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον ανάγνωσμα, που εμπλουτίζεται με πλήθος σχετικών και λιγότερο σχετικών παρεκβάσεων και φωτίζει, έστω αμυδρά, δύο ορισμένες πτυχές της ελληνικής ζωής, που οι σημερινοί νέοι πλήρως αγνοούν, αφού διαβιούν σε τελείως διαφορετικές οικονομικο-κοινωνικές συνθήκες κυρίως σε αστικά κέντρα. Η εξέλιξη των πραγμάτων από την εποχή της βιομηχανικής επαναστάσεως και η εντεύθεν πρόοδος της τεχνολογίας άλλαξαν ριζικά τον τρόπο ζωής των ανθρώπων, τις συγκοινωνίες και τη μεταξύ τους επικοινωνία, ακόμη και τα ήθη και τις ιδέες τους.

            Το βιβλίο αυτό καλύπτει ένα αδικαιολόγητο κενό σχετικά με το παρελθόν της αρκαδικής ζωής. Όμως, είναι εμφανής η έλλειψη κάποιου χάρτη ή σχεδιαγράμματος με τους κύριους οδικούς άξονες και τα μνημονευόμενα χάνια για τη διευκόλυνση του αναγνώστη. Συνάμα, το βιβλίο αυτό υποδηλώνει την ανάγκη για συστηματικότερη επιτόπια και αρχειακή έρευνα για τον εντοπισμό όλων των αρκαδικών οδικών αξόνων και των κατά καιρούς και τόπους χανιών. Επιθυμητό και αναγκαίο είναι σε μία δεύτερη βελτιωμένη και επαυξημένη έκδοση του βιβλίου να απαλειφθούν οι επαναλήψεις κειμένων (βλ. σσ. 25-26, όπου επαναλαμβάνεται αυτούσια μακρά παράγραφος των σσ. 19-20 και των σσ. 34-35, όπου επαναλαμβάνεται αυτούσια μακρά παράγραφος της σ. 21), και να διορθωθούν αβλεψίες και λάθη ή ακραίες γλωσσικές επιλογές, όπως «τα Τεμένη» (σ. 14. δίς), «στις εναπομείναντες καλαμιές» (σ. 112), «έκδωσε» )σσ. 126-127, πολλάκις) και διάφορα άλλα.

Ηλίας Γιαννικόπουλος (+)

Η παρούσα βιβλιοκρισία, δημοσιεύεται στον ογκώδη τόμο ΛΓ’ των Πελοποννησιακών, 2025, 1308 σελίδων.  

=======

Αν ζούσε σήμερα ο αείμνηστος και αγαπητός πρόεδρος της Εταιρείας Πελοποννησιακών Σπουδών, θα τον ευχαριστούσα για την κριτική του, για δύο κυρίως λόγους. Για τα καλά του λόγια αφενός και αφετέρου -το σημαντικότερο για μένα-, που εντοπίζει και καταθέτει τα λάθη και τις αστοχίες μου. Ειρήσθω έν παρόδω, το βιβλίο για τα Χάνια, το έχω εμπλουτίσει με δέκα ακόμα χάνια, έχω διορθώσει τις αστοχίες μου, και ετοιμάζω έναν χάρτη στον οποίο θα αποτυπώνονται με ακρίβεια αυτά. Για τους οδικούς άξονες θα απαιτηθεί δεύτερος χάρτης. Πιθανολογώ ότι σε μία διετία θα είμαι σε θέση να προχωρήσω σε δεύτερη έκδοση του βιβλίου.

Βασίλης Κ. Αναστασόπουλος

Δημήτρης Λαγός - Ὀμ. καθηγητὴς Πανεπιστημίου Αἰγαίου
Παρασκευὰς (π. Ἰσίδωρος) Τσόρβας – Δρ. Πανεπιστημίου Αἰγαίου

Τὸ θρησκευτικὸ προσκύνημα ὡς τουριστικὴ ἐμπειρία – ἡ περίπτωση τῆς Ἀρκαδίας

Εἰσαγωγή

Ὡς θρησκευτικὸ τουρισμὸ μποροῦμε νὰ ὁρίσουμε τὴν ἀνθρώπινη μετακίνηση ποὺ ἔχει ὡς σκοπὸ τὴν ἀναζήτηση ἀλλὰ καὶ τὴν ἀνακάλυψη τῆς θρησκευτικῆς ἐμπειρίας. Ἡ θεμελιώδης ἀφετηρία γιὰ τὴ διενέργεια τοῦ θρησκευτικοῦ τουρισμοῦ εἶναι τὸ θρησκευτικὸ κίνητρο, τὸ ὁποῖο στὴ διάρκεια τοῦ ταξιδιοῦ μπορεῖ νὰ συνδυαστεῖ καὶ μὲ ἄλλα κίνητρα ἢ δραστηριότητες τοῦ τουριστικοῦ φαινομένου.

Ὁ θρησκευτικὸς τουρισμὸς περιλαμβάνει τὶς ἐπισκέψεις σὲ τοποθεσίες μεγάλης θρησκευτικῆς σημασίας, τὴν παρακολούθηση ἱερῶν ἀκολουθιῶν, τελετῶν καὶ λιτανειῶν, ὅπως καὶ τὴν ἐκπλήρωση ταμάτων (Λαγός, 2018: 71, Θεοτοκᾶτος –Θεοδωροπούλου, 2019). Πιὸ συγκεκριμένα, θὰ ἐντοπίζαμε στὸν θρησκευτικὸ  τουρισμὸ θέματα, ὅπως εἶναι ἡ ἐπίσκεψη τοπικῶν, περιφερειακῶν, ἐθνικῶν καὶ διεθνῶν θρησκευτικῶν κέντρων, τὰ ὁποῖα ἔχουν μεγάλη σημασία γιὰ τὸ θρησκευτικὸ συναίσθημα καὶ τὴν πίστη σὲ κάθε της μορφὴ καὶ ἐκδοχή.

Εἰδικότερα, ὁ προσκυνηματικὸς τουρισμὸς ἢ οἱ ἱερὲς ἀποδημίες, ὅπως Συνήθως ὀνομάζεται στὴ θεολογικὴ βιβλιογραφία, εἶναι ἕνα πανάρχαιο εἶδος μετακίνησης τῶν πιστῶν ἀπὸ τὸν ἕνα τόπο στὸν ἄλλο, ποὺ χαρακτηρίζει ὅλες τὶς μεγάλες θρησκεῖες καὶ ἰδίως τὶς ἀβρααμικὲς θρησκεῖες. Οἱ προσκυνητὲς καὶ οἱ τουρίστες εἶναι ὁμάδες ποὺ βρίσκονται στὸ ἴδιο συνεχές, ὅπου οἱ μὲν εἶναι στὴ μία ἄκρη καὶ οἱ ἄλλοι στὴν ἄλλη ἄκρη. Στὸ ἐνδιάμεσο αὐτοῦ τοῦ συνεχοῦς ὑπάρχουν ἄπειρες δυνατότητες/πιθανότητες ἱερῶν-κοσμικῶν συνδυασμῶν. Κατὰ συνέπεια, ὁ θρησκευτικὸς τουρισμὸς καὶ ἡ θρησκευτικὴ παράδοση βρίσκονται στὴ μέση αὐτοῦ τοῦ συνεχοῦς. Αὐτὸ δίνει μία ἀπάντηση στὶς ὅποιες ἀναλύσεις ἔχουν δοθεῖ ἀναφορικὰ μὲ τὴν ἀντιθετικὴ ἢ συνδυαστικὴ καὶ συμβιωτικὴ σχέση μεταξὺ τοῦ προσκυνήματος καὶ τοῦ καθαρὰ ἐμπορικοῦ τουρισμοῦ. Μπορεῖ νὰ ξεκινήσει ἕνα ταξίδι ὡς ἕνα ἀκόμη τουριστικὸ προϊὸν καὶ νὰ καταλήξει σὲ αἴσθηση τῆς θρησκευτικῆς, προσκυνηματικῆς ἐμπειρίας ἤ, ἀπὸ τὴν ἄλλη, τὰ προσκυνηματικὰ ταξίδια ἔχουν πολλὲς ἀπὸ τὶς ὀργανωτικὲς καὶ λειτουργικὲς διαστάσεις τῶν ἁπλῶν τουριστικῶν ταξιδιῶν. Ἄλλωστε, ὁ ἐξατομικευμένος «μαζικὸς τουρίστας» εἶναι μία παραλλαγὴ τοῦ προγραμματισμένου τουρίστα, καθὼς θέλει νὰ ἔχει ἕνα μεγαλύτερο ἔλεγχο τοῦ ἐλεύθερου χρόνου καὶ τῶν ἐπιλογῶν του στὸ ταξίδι. Ξεκινᾶ καὶ αὐτὸς ἀπὸ ἕνα κλίμα/περιβάλλον οἰκειότητας, ὅμως «ἀνοίγεται» σὲ περισσότερες ἐξωτερικὲς προκλήσεις καὶ ἀπρόοπτα τοῦ ταξιδιοῦ. Αὐτὸ τὸ «ἄνοιγμα» μπορεῖ νὰ τὸν φέρει κοντὰ καὶ στὴ θρησκευτικὴ βίωση (Τσόρβας[1], 2024). ….................. Συνεχίζεται ἀνοίγοντας τὸ ἀρχεῖο  PDF.

https://opsarion.gr/images/gallery/lagos.tsorvas.pdf

Opsarion.gr