Ψάρι Ηραίας - Αρκαδίας

Κολοκοτρώνης – το άγαλμα & η ζωντανή μνήμη

Λεπτομέρειες

Δημοσιεύτηκε στις Σάββατο, 14 Φεβρουαρίου 2026 17:45

Εμφανίσεις: 60

Κολοκοτρώνης – το άγαλμα & η ζωντανή μνήμη 

Η πρόσφατη αναστάτωση στην Τρίπολη για τη μεταφορά του ανδριάντα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη προς συντήρηση είναι ένα σύμπτωμα της σημερινής κοινωνίας. Και τα συμπτώματα, όταν τα παρατηρούμε με νηφαλιότητα, αποκαλύπτουν τη δομή της φαντασιακής μας οργάνωσης.

Ένα άγαλμα μετακινήθηκε προσωρινά για να διασωθεί από τη φθορά του χρόνου. Η πράξη αυτή, καθαυτή τεχνική και αυτονόητη, προκάλεσε αντιδράσεις που άγγιξαν τα όρια της ιεροσυλίας. Δεν επρόκειτο βεβαίως για διαφωνία με τον τρόπο ή τον χρόνο της απόφασης. Για ορισμένους επρόκειτο για μια βαθύτερη ταραχή… σαν να αποσπάστηκε ένα ιερό λείψανο από τον ναό του.

Εδώ αρχίζει το ενδιαφέρον. Κάθε κοινωνία συγκροτείται μέσα από ένα σύνολο φαντασιακών σημασιών. Δεν ζούμε μόνο μέσα σε θεσμούς και νόμους· ζούμε και μέσα σε νοήματα που εμείς οι ίδιοι δημιουργούμε και κατόπιν ξεχνάμε ότι τα δημιουργήσαμε. Ο Κολοκοτρώνης, ως ιστορικό πρόσωπο, ανήκει στο παρελθόν. Ο Κολοκοτρώνης ως συμβολική μορφή ανήκει στο κοινωνικό μας φαντασιακό.

Το άγαλμα, όμως, είναι κάτι άλλο… είναι η υλική συμπύκνωση αυτού του φαντασιακού. Εκεί ακριβώς ελλοχεύει ο κίνδυνος. Όταν η συμβολική αναπαράσταση παγώνει σε μπρούτζο ή μάρμαρο, η κοινωνία τείνει να συγχέει το νόημα με το αντικείμενο. Η σημασία ενσαρκώνεται στο υλικό σώμα — και το υλικό σώμα αποκτά σχεδόν ιερότητα. Αυτό δεν είναι μνήμη. Είναι ειδωλολατρία.

Η ζωντανή μνήμη είναι κίνηση. Είναι ερμηνεία, αναθεώρηση, κριτική, κατανόηση. Η λατρεία του αγάλματος είναι ακινησία.

Όταν μια κοινωνία αδυνατεί να επεξεργαστεί δημιουργικά το παρελθόν της, καταφεύγει σε υλικά σύμβολα τα οποία φορτίζει υπέρμετρα. Το άγαλμα γίνεται υποκατάστατο της ιστορικής σκέψης. Αντί να στοχαζόμαστε πάνω στη δράση, τις πιθανές αντιφάσεις και το ιστορικό πλαίσιο του Κολοκοτρώνη, υπερασπιζόμαστε τη γεωγραφική θέση του ανδριάντα του.

Και εδώ η αντίφαση γίνεται αποκαλυπτική. Το 2003 ιδρύθηκε, με ειδικό νόμο του κράτους, το Εθνικό Ίδρυμα Μελετών «Θεόδωρος Κολοκοτρώνης», με σκοπό την προώθηση της έρευνας και της μελέτης της Ελληνικής Επανάστασης και του έργου του Γέρου του Μοριά. Δηλαδή, ιδρύθηκε ένας θεσμός που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ζωντανό εργαστήριο ιστορικής σκέψης, ως χώρος κριτικής προσέγγισης, διαλόγου, εμβάθυνσης.

Όμως το Ίδρυμα ουδέποτε λειτούργησε ενεργά στην πράξη. Παρέμεινε ένας τυπικός φορέας χωρίς ουσιαστική παρουσία και το 2014 καταργήθηκε, μαζί με άλλες ανενεργές δομές που κρίθηκαν μη απαραίτητες.

Εδώ ακριβώς αποτυπώνεται η μετατόπιση από τη σκέψη στο σύμβολο. Εκεί όπου θα μπορούσε να υπάρχει ένα ενεργό κέντρο έρευνας για τον Κολοκοτρώνη και την Επανάσταση, υπήρξε σιωπή. Καμία δημόσια αγωνία, καμία κινητοποίηση για την απώλεια ενός θεσμού που θα μπορούσε να τροφοδοτεί τη συλλογική μας αυτογνωσία. Αντιθέτως, για τη μετακίνηση του ανδριάντα ξεσηκώνεται θύελλα.

Η κοινωνία δεν αντέδρασε όταν ατόνησε η δυνατότητα δημιουργικής ιστορικής σκέψης. Αντέδρασε όταν μετακινήθηκε το υλικό της είδωλο. Αυτό δεν είναι απλώς συγκυρία. Είναι ένδειξη προτεραιοτήτων. Σε τέτοιες στιγμές, το σύμβολο προσφέρεται εύκολα για αντιπολιτευτική χρήση. Όχι επειδή ενδιαφέρει ουσιαστικά η διατήρησή του, αλλά επειδή επιτρέπει την κινητοποίηση συναισθημάτων. Το άγαλμα γίνεται πεδίο μάχης, όχι για την ιστορική συνείδηση, αλλά για την κατάληψη του ηθικού πλεονεκτήματος.

Όταν κάποιος εμφανίζεται ως «υπερασπιστής του Κολοκοτρώνη», στην πραγματικότητα δεν υπερασπίζεται τον ιστορικό άνθρωπο. Υπερασπίζεται ένα σύμβολο που έχει ήδη αποκοπεί από την ιστορική του πολυπλοκότητα και έχει μετατραπεί σε φετίχ. Το φετίχ, όμως, είναι το αντίθετο της πολιτικής αυτονομίας. Διότι η αυτονομία προϋποθέτει ότι αναγνωρίζουμε πως εμείς δημιουργούμε τα σύμβολά μας. Το φετίχ μάς κάνει να πιστεύουμε ότι τα σύμβολα μάς επιβάλλονται.

Η απομάκρυνση ενός αγάλματος για συντήρηση δεν είναι απώλεια ταυτότητας. Αντίθετα, είναι πράξη φροντίδας. Αν βιώνεται ως απειλή, αυτό σημαίνει ότι η ταυτότητα έχει καταστεί εύθραυστη, εξαρτώμενη από το ορατό και απτό. Μια ώριμη κοινωνία δεν φοβάται τη μετακίνηση ενός αγάλματος. Φοβάται μόνο τη μετακίνηση της σκέψης. Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν ο ανδριάντας πρέπει να μετακινηθεί ή όχι. Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να υπάρξουμε ως πολιτική κοινότητα χωρίς να αναθέτουμε τη συνοχή μας σε μπρούτζινες μορφές.

Αν η μνήμη μας εξαρτάται από τη γεωγραφική σταθερότητα ενός αγάλματος, τότε η μνήμη αυτή δεν είναι δημιουργική· είναι απολιθωμένη. Ο Κολοκοτρώνης δεν κινδυνεύει από τη συντήρηση του ανδριάντα του. Κινδυνεύει από τη μετατροπή του σε άγιο της ακινησίας….

========
Του Θ. Τ. Αναδημοσίευση από την Οδό Αρκαδίας (12.02.2026)
(https://www.odosarkadias.gr/kolokotronis-to-agalma-kai-i-zontani-mnimi/)

Opsarion.gr